نگاهي به تركمن هاي سالير ساكن در تربت جام
وقتي در سالهاي آغازين پس از انقلاب كمونيستي در شوروي سابق گروهي از تركمن هاي قوم سالير در
شهرهاي عشق آباد و سرخس بر اثر فشارهاي دولت مركزي مجبور به ترك سرزمين آبا و اجدادي خويش
شدند هرگز گمان نمي كردند كه اين هجرت و ترك ديار اين همه سال به طول انجامد و بسياري از آنها
هرگز رنگ سرزمين مادري خود را نبينند. آنها ابتدا به اجبار به سوي شهر مرزي سرخس در ايران روانه
شدند و به اميد بازگشتي زودهنگام در همان روستاهاي مرزي سكني گزيدند اما وقايع پس از آن همه
حكايت از آن داشت كه بايد فكر بازگشت را از سر بيرون كنند. چند درگيري جزيي توسط جاسوسان
نفوذي از سوي دولت مركزي شوروي با مهاجران باعث شد تا به دستور رضاخان مهاجران مجبور شدند
چندين كيلومتر از مرز فاصله بگيرند . سكونت در روستايي موسوم به بغبغو و ابتلا به مرض مهلك مالاريا
كه جان بسياري از مهاجران را در مدتي اندك گرفت نيز به فاصله گرفتن اجباري از مرز كمك كرد و آنها
مجبور شدند بالاجبار راهي مشهد و شهرها و روستاهاي اطراف آن شوند. اين وقايع و نيز حاكميت دولت
كمونيستي در شوروي دست به دست هم داد تا تركمن هاي سالير هجرت كرده از سرخس و عشق آباد
آرام آرام سكونت دائمي در ايران را بپذيرند. آنها ابتدا به مشهد آمدند و عده اي هم راهي تربت جام و
روستاهاي اطراف آن شدند . آنها گرچه مجبور به سكونت شدند و به زندگي جديد خو گرفتند ولي فكر
بازگشت به سرزمين اجدادي هرگز از ذهنشان خارج نشد و همين زمينه فكري شايد يكي از دلايل مهمي
باشد كه تا حدودي جامعه اي بسته و درون گروهي داشته باشند.
اكنون سالها از آن روزها گذشته و بسياري از اقوام نزديك تركمن هاي سالير در آن سوي مرزها در
تركمنستان فعلي زندگي مي كنند و پس از استقلال كشور تركمنستان زمينه اي فراهم شد تا دو نيمه جدا
افتاده ازهم پس از سالها بيخبري و دوري همديگر را ببينند. اما چه سود كه اين ديدارها و بازگشايي مرزها
آنقدر دير ايجاد شد كه عملي كردن آن فكر بازگشت به سرزمين اجدادي غير ممكن شود . در اين ميان اين
ديدارها ي دو طرف پس از اين همه سال نكاتي قابل تا مل به همراه داشت كه ذكر چند نمونه از آن خالي از
لطف نيست.
۱- تركمن هاي تركمنستان در همان اولين ديدارهايشان پس از سالهاي دوري با تعجب به لهجه و زبان بكر
و دست نخورده اي مينگريستند كه در ميان مهاجران باقي مانده بود و اين در حالي بود كه تركمن هاي
سالير در تربت جام در اقليت كامل بودند و هر آن ممكن بود كه تحت تاثير محيط. فرهنگ. وگذر زمان
قرار گيرند و زبان خود را ازدست داده و يا حداقل متاثر از زبان فارسي ببينند. ولي تركمن هاي سالير در
تربت جام كاملا زبان خود را حفظ و آن را تقريبا بري از زبان فارسي و ديگر لهجه ها نگه داشته بودند.
2- نام ها و اسامي تركمن هاي سالير در تربت جام تقريبا همان نامهايي بود كه اجدادشان در تركمنستان
داشتندواين هم نكته قابل توجه تركمنستاني ها پس از ديدارشان از ايران بود
3-طريقه لباس پوشيدن ساليرها مخصوصا در ميان زنان هم توجه تركمنستاني ها را به خود جلب كرده بود.
4--حفظ آداب و رسوم قديمي در هنگام جشنهاي ازدواج و عزاداري ها هم تاثير نا پذير از گذر زمان و هم نشيني با ديگر فرهنگها بوده و كاملا محفوظ باقي مانده است.
اما با اينكه سالير هاي تربت جام در ظاهر نمايي جذاب و قابل تحسين دارند ولي وقتي به عمق فرهنگ
و آداب و رسوم آنها مي نگريم تاثير پذيري هايي هر چند اندك از عوامل بيروني گرفته اند. كه اين
تغييرات شايد در برخوردهاي اوليه چندان به چشم نيايد و تا وقتي كه با آنها زندگي نكرده باشي چندان
متوجه اين تغييرات نخواهي شد. كه اينها هم اجتناب ناپذير است و تغييرات و تاثيرپذيريهاي بسيار شديد
تر از اين را در ميان ديگر فرهنگها مي بينيم كه خيلي هايشان مانند تركمن ها در اقليت هم نبودند وباز
هم دچارتغييرات بسيار گسترده اي شده اند.
در اينجا به چند نمونه مقايسه آداب و رسوم ساليرها در زمان گذشته و حال مي پردازم.
1-احترام به ياش اولي : ياش اولي (ريش سفيد) در گذشته از احترام و قرب قابل توجهي برخوردار
بود و در هر زمينه اي حرف آنها به كرسي مي نشست . يادم مي آيد در گذشته اي نه چندان دور در
مجالس عروسي يا مهماني ها قبل از اين كه سفره غذا را پهن كنند چند نوجوان آفتابه به دست به اتاق
ياش اولي ها مي رفت و به دست آنها آب مي گرفت تا قبل از غذا دست خود را بشويند . ويا در هنگام
خواستگاري اگر يك ياش اولي درباره دختر يا پسر نظر موافق يا مخالف داشت همه آن را گردن مي
نهادندو كسي حق مخالفت نداشت. چنين رسومي اكنون كمتر رعايت مي شود واين نه به دليل
بي احترامي به ياش اولي كه همان تاثير پذيري از عوامل بيروني است .
۲- اسامي و نام گذاري فرزند:وقتي اسامي و نام هاي نسل گذشته با نسل جديد مقايسه مي شود
تاثير پذيري فرهنگ تركمن ها بيشتر به چشم مي آيد و كاملا متوجه مي شويم كه گذر زمان و هم
نشيني با ديگر فرهنگها چه تاثيري بر روي نحوه نام گذاري نسل جديد گذاشته است.نگاهي به چند
نمونه از اسامي قديم و جديد خود گويا ي همه چيز است.
نمونه نام هاي قديمي : غورت – ايل آمان - غارياغدي – توره - پالتا – تاج نياز و ....
نمونه نام هاي جديد : دوران – ياشار – مايسا – آرش – نگار – و ....
3- طريقه لباس پوشيدن : طرز لباس پوشيدن تركمن هاي سالير در تربت جام در خانه و مراسم
عروسي كاملا به روش سنتي قديم مي باشد (بيشتر در ميان زن ها ) اما در بين اجتماع و بيرون از محيط
خانه گذر زمان و محيط و همنشيني با ديگر فرهنگها تاثير خود را گذاشته و تا حدودي طريقه پوشش
همسان با محيط و جامعه گرديده و اين هم با گذشت اين همه سال و با توجه به اين كه جوامع بسيار
گسترده تر از تركمنها چنين تغييراتي را به خود ديده اند امري عادي و طبيعي به نظر مي رسد.
4- لهجه و طرز صحبت :وقتي زبان تركمن هاي تربت جام را با زبان ديگر تركمنها در تركمن صحرا و
حتي تركمنستان مقايسه مي كنيم كاملا سالم ماندن و تا حدودي دست نخوردگي آن به چشم مي آيد و
اين مسئله وقتي بيشتر قابل تامل است كه تركمن هاي تربت جام در اقليت كامل به سر ميبرند و خطر
تاثير پذيري از جوامع ديگر بيشتر آن را تهديد مي كند.
اين امر گرچه مايه مباهات ما تركمن هاي تربت جام است ولي از حق نبايد گذشت كه در ميان ما هم
هستند كساني كه به دليل موقيت شغلي . مكان زندگي . فرهنگ خانوادگي و ... زبان شان دچار مشكلاتي
از قبيل عدم درست تلفظ . معادل سازي خودخواهانه از روي جهالت . دخالت دادن زبان و لهجه فارسي
و ... گرديده است و اين هم به نظر من امري كاملا طبيعي و عادي است
5-تحصيل و كسب علم و دانش : پس از مهاجرت از شوروي سابق و سكونت در ايران فكر
و ذكر تركمن ها يافتن جايگاهي مطمئن و سكونتي امن بود و همين امر باعث شد تا سالها ديگر
جنبه هاي زندگي نظير تحصيل فراموش شود اما پس از ساكن شدن به صورت تقريبا دائمي آرام
آرام به فكر كسب علم و دانش هم افتادند تا جائي كه اكنون در ميان تركمن هاي سالير ساكن در
تربت جام افراد تحصيل كرده زيادي وجود دارد و به مناصب دولتي بالائي هم رسيده اند. در اين
ميان تحصيل دختران تركمن جنبه اي خاص داشت آنها تا سالهاي نه چندان دور زياد اجازه ادامه
تحصيل نداشتند و دليل آن هم همان جامعه بسته و وجود تعصبات خاص تركمن ها بود اما چند
سالي است كه طلسم تحصيل دختران هم شكسته شده و اكنون در ميان دختران هم افراد تحصيل
كرده تا رده دانشگاهي هم وجود دارد.
6- شغل و منبع در آمد : تر كمن هاي مهاجر در سالهاي آغازين سكونت در ايران به انجام كارهاي
خدماتي نظير كارگري و.... مي پرداختند و كم كم با پيشرفت جامعه عمومي از نظر ماشين آلات
تركمن ها هم همگام با آن در گير ماشن آلات به خصوص در زمينه كشاورزي شدند تا جائي كه
اكنون كشاورزي منطقه را با تركمن ها ميشناسند . ودر حال حاضر بسياري از تركمنها به مشاغل
مربوط به كشاورزي و عده اي در ادارات دولتي و تعدادي هم در بازار كسب مشغول ميباشند.
7- آداب مربوط به ازدواج و يا عزاداري : اين موارد اخير شايد تنها مواردي باشند كه نسبت به
گذشته زياد شاهد تغييرات نبوده است و روح قدمت وسنت در آنها تا حدود زيادي حفظ شده است.
و هنوز كه هنوز است آداب و رسوم ازدواج از خواستگاري گرفته تاجشن دامادي ويا عروسي تقريبا
به همان شكل وسياق قديم برگزار مي شود ودر هنگام درگذشت شخصي در ميان تركمن ها مراسم
كفن و دفن و سوگواري هم تا حدود زيادي به گذشته هاي دور شبيه است.
