پیمان

چندي پيش در گشت و گذار در سايت ها به يك گفتگوي جالب با استاد موسيقي تركمن هاي تربت جام " استاد خان مراد مرادلي" افتادم كه متن كامل اين گفتگو را براي استفاده ي بيشتر مي آورم. با تشكر از جناب آقاي عبدالغفور محمد زاده كه زحمت اين گفتگو را كشيده بودند.

خلاصه مطلب: تربت جام شهر آیین ها و نغمه های کهن است.موسیقی این منطقه ریشه در آیینهای مختلفی دارد که در سرتاسر تاریخ متبلورند .
ترکمن های سالور تیره ای از قوم ترکمن هستند که در این منطقه زندگی میکنند . این مردم فرهنگ خاص و موسیقی مخصوص خود را دارند. موسیقی ترکمنهای سالور یکی از انواع متنوع سبک موسیقی ترکمن در ایران است .در این بین اساتید بزرگی نیز به حفظ و اشاعه موسیقی ترکمن در تربت جام پرداخته اند که از مشهور ترین آنها میتوان به استاد بخشی « خان مراد مرادلی » اشاره کرد

تربت جام شهر آیین ها و نغمه های کهن است.موسیقی این منطقه ریشه در آیینهای مختلفی دارد که در سرتاسر تاریخ متبلورند. آیینهای مذهبی با آوازهای خاص خود ، آیینهای سوروعزا و ... همه در این منطقه با موسیقی همراه است.اهمیت وار زش موسیقی دیار شیخ احمد جام بر اهل تحقیق و پژوهش و مردان موسیقی پوشیده نیست. هنرمندان نام آوری چون استاد حاج نورمحمد درپور ، غلامعلی پورعطایی ، عبدالله سرور احمدی و دیگران نامهایی آشنا برای اهل فرهنگ هستند. نکته جالبی که در این میان وجود دارد اینکه اگر چه تربت جام با صدا و آواز این عزیزان شناخته می شوند ولی قومی دیگر نیز در این منطقه ساکن اند که موسیقی خاص خود را دارند. ترکمن های سالور تیره ای از قوم ترکمن هستند که در این منطقه زندگی میکنند . این مردم فرهنگ خاص و موسیقی مخصوص خود را دارند. موسیقی ترکمنهای سالور یکی از انواع متنوع سبک موسیقی ترکمن در ایران است .در این بین اساتید بزرگی نیز به حفظ و اشاعه موسیقی ترکمن در تربت جام پرداخته اند که از مشهور ترین آنها میتوان به استادبخشی « خان مراد مرادلی » اشاره کرد. آنچه می خوانید گفتگویی صمیمانه با استاد مرادلی است که به معرفی فرهنگ و موسیقی ترکمن می پردازد.

*- استاد خودتان را برای ما و خوانندگان مان معرفی کنید:
**-من خانمراد مرادلی متولد 1331 روستای رحمت آباد از توابع تربت جام و ساکن شهر شیخ الاسلام احمد جام « تربت جام » هستم.

*- استاد در چه زمینه ی هنری فعالیت می کنید؟

**- از کودکی به نقاشی و مجسمه سازی علاقمند بودم و نواختن وساختن دوتار را از 20 سالگی شروع کردم.

*- استاد لطفا اطلاعاتی در مورد قوم ترکمن و ترکمنهای ساکن در تربت جام برای خوانندگان ما بدهید:
**- ازاین قـــوم در دایره المـــعارف چیـــنی قرن هشــــتم میلادی تحت عنـــوان Tokomong و در قدیمی ترین متن های اسلامی در قرن چهارم هجری قمری تحت عنوان ترکمن نام برده شده است. ولی ترکمن های ایران به 4 طایفه ی عمده شامل تکه، یموت، گوگلان و سالور تقسیم می شوند. از لحاظ پراکندگی جغرافیایی گوگلانها، یموتها و تکه ها اکثراً در ترکمن صحرا و سالورها در خراسان و شهرستان تربت جام سکونت دارند.

* - در مورد موسیقی ترکمن های تربت جام برایمان بگویید و اینکه موسیقی این ها چه تفاوتی با ترکمن های شمال خراسان و استان گلستان دارد؟
**- به طور کلی موسیقی ترکمن دارای 5 مکتب اصلی است که عبارتند از:1- سبک یموت گوگلان 2- سبک سالور ساریق 3- سبک آخال تکه ، سبک چو دور 5- سبک دامانا.در هریک از سبکهای مذکور نوع استفاده از صدا و چرخش صدا در گلو و حنجره متفاوت است و از طرف دیگر آهنگ آواز بایستی طوری اجرا شود که در چارچوب همان سبک باشد. نحوه استفاده از عناصر تزیینی آواز نظــیر « جـــوققـــولـــدی» و« هوییولدی» نیز در هر یک از سبکهای مذکور متفاوت است. مثلاً در سبک سالیر ساریق آواز با صدای بسته که دارای چرخش ها و لرزشها ی ظریفی است اجرا میشود. در حالیکه در سبک یموت گوگلان صدا از حنجره و با فشار ادا میشود. موسیقی ترکمن در چهار دستگاه مخمس، تشنید( تجنیس)، نوایی و قیریق لار اجرا میشود. به نظر میرسد موسیقی ترکمن تشابهات زیادی با موسیقی شمال خراسان در دستگاه تشنید ( تجنیس ) داشته باشد.

*- استاد سازهای رایج در بین ترکمن های تربت جام چیست؟

**- سازهای موسیقی ترکمن دوتار و ( قئجاق)کمانچه است. ترکمنها در کنار این دو سازاز نی در شکلهای مختلف آن « دیل تویدوک» ، «قوشا تویدوک»، « قارقاتویدوک» استفاده می کنند . علاوه بر آن استفاده از زنبورک (قوپوز) نیز در بین زنان رایج است. عمدتاً در سبک سالیر ساریق استفاده از کمانچه رایج نیست. در بین ترکمنهای تربت جام نیز آواز فقط با استفاده از دوتار به تنهایی استفاده میشود . البته دوتار را به واسطه ی اینکه بیشتر کاسه ی آن از چوب درخت توت ساخته می شود توت تار و به جهت آن که چوب را برای خشک شدن در تنور می گذارند تامدیره ( تامدیر= تنور)میگویند. ولی به اعتبار داشتن سیم دوتارمی گویند.

* - از مقامهای ترکمن در منطقه خود ( تربت جام ) بگویید:
**- البته ما به مقام در موسیقی ترکمنهای تربت جام اصطلاحاً « ساز » میگوییم که منظورمان همان مقام است. مقامهای ترکمنی عموماً در پی رویداد حادثه ای که روح نوازنده را متأثر نموده ساخته شده است. این حوادث عموماً داستانهای لیریک و یا حوادث تاریخی است. مثلاً «گوگ تپه» مقام ، مقامی است که توسط سازنده ی آن درباره ی قهرمانیهای مردم«گوگ تپه» هنگام گرفتار آمدن آنان در در قلعه ای به همین نام و قتل عام آنان توسط سپاه روسیه ی تزاری در سال 1881 میلادی ساخته شده است. یا مقام « حاجی قولاق» سرگذشت باخشی جوانی است که یکی از حکام وقت او را به کاخ خود فرا می خواند و از او می خواهد تا آهنگ خوابی را که شب قبل دیده برایش بنوازد . باخشی جوان که نمیدانسته حاکم چه خوابی دیده چندین شبانه روز مقامهای متفاوتی را می نوازد اما چون سرانجام موفق نمی شود تا آهنگ خواب حاکم ظالم را بنوازد مورد خشم او قرار میگیرد و حاکم دستور میدهد تا انگشتانی که با آن ساز مینواخته را قطع کنند. موسیقی ترکمن مشحون از اینگونه روایتها است. . میتوان گفت این موسیقی راوی بخش عظیمی از تاریخ شفاهی ترکمنهاست.

*- استاد اصولاً موسیقی هر منطقه ای دارای یک شخصیت خاص خود است . برخی اندرزی ، برخی عرفانی و بعضی دیگر نیز شرح دلاوریها و جنگهای یک قوم است. برای ما بگویید که موسیقی ترکمن دارای چه نوع شخصیتی است؟

**- موسیقی ترکمن بازگو کننده ی باورها ، آداب و سنن و فرهنگ و تاریخ کهن این قوم است. مقامها از غم و شادی ها مایه گرفته و منعکس کننده ی شرایط اجتماعی روزگار خود میباشد. موسیقی ترکمن آکنده از مفاهیمی همچون عشق، دلاوری و حماسه و برادری است. در این مورد اسپنسکی ، پژوهشگر روسی ، میگوید : خاور زمین را گشتم و همه ی سازهای آنان را گوش دادم .در بررسیهایم به این نتیجه رسیدم که دلنشین ترین سازها در بین ملت ها دوتار ترکمنی است.

*- استاد از بخشی گفتید ، بخشی کیست و چه جایگاهی در موسیقی ترکمن دارد؟
**- در بین ترکمنها ضرب المثلی رایج است با این مضمون : هایسی ایله دولت گِلسه،باغشی بیلن اوزان گِلِر
یعنی که اگر در بین ایل باغشی ها و اوزانها زیاد شوند سعادت به ایل روی آورده است. اوزانها زبان گویا و روایتگر درد و رنج مردم خود بودند. اوزانها در شأن قهرمانان ایل حماسه ها می سرودند و در میان مردم ایل از احترام بالایی برخوردار بودند. نامــــدارترین اوزان در فرهنـــگ ترکی پس از اســـلام شخصــیتی به نــــام « غورقوت آتا » یا »دأده غورقوت » است. اما باخشی یا باغشی تعابیر متفاوتی دارد . اسپنسکی معتقد است در ایام « اویغورها » به کسی که می توانسته خط اویـــغوری را بخــواند بخشی می گفتند و یا در زبان چینی کلمه باخــــشی از لفـــظ « پاکشی» به معنای اوستاد و کسی بوده که حالات شَمَن ها را به خود می گرفته است. همچنین در متون بودایی اویغوری باغشی به مفهوم روحانی بودایی استفاده می شده است. ولی در حال حاضر باغشی در میان ترکمن ها به خوانندگان ترانه های قومی اطلاق می شودکه نسل بعدی اوزان ها هستند.

*- استاد آیا وقتی دلتنگ هستید نیز از دوتار استمداد می جویید؟

حتماً . چنانکه گفتم دوتار یار همیشه همراه و با وفا ، دوست و مونس و سنگ صبور باخشی است. اضافه بر این ما موسیقی درمانی هم داریم . به عنوان مثال مقام « قرمزی » یکی از مقامهایی است که برای شفای مریضان استفاده می شود. یکی از راههای مداوای سرخک در بین ترکمن ها همین موسیقی درمانی .

* - ازآداب و رسوم ترکمن ها بگویید واینکه دوتار چه نقشی دراین مراسم دارد؟ و آیا زندگی ماشینی الان باعث فراموشی دوتار شما نگردیده است ؟ **- دوتار با زندگی ترکمن عجین شده است. در همه ی مراسم آیینی ما دوتار حضور دارد . ما حتی در عروسی های مان از دوتارنوازان و باخشی های بزرگ ترکمن از ترکمن صحرا و گلستان د عوت می کنیم. . گاهی مهمانهای هنرمند ما از ترکمنستان به تربت جام می آیند. مراسم عروسی ترکمن ها یکی از بسترهای حضور موسیقی ترکمن است که به اعتبار مجلس نیز می افزاید.

*- شعرهایی که خواندگرهای ترکمن میخوانند معمولاً از چه شاعرانی هستند؟
**- موسیقی ترکمن با شعر شاعرانی مثل مختومقلی، دولت محمد آزادی ، ملا نفس و ... شناخته می شود.

*- از فعالیتها و برنامه های خودتان در جهت اشاعه موسیقی ترکمن بگویید:
**- هنگامیکه در اوان جوانی بودم دوتار نوازی و سپس دوتار سازی را شروع کردم دوتار ترکمنی در تربت جام وجود نداشت لذا دوتار هایی که می ساختم را به طور رایگان به شاگردانم هدیه می دادم. آنان نیز دوتار را آموختند و دوتار نوازی و خوانندگی بین ترکمنهای تربت جام متداول کردید. اکنون نیز تعداد شاگردانم به 12 نفر رسیده که امیدوارم هر یک به نوبه ی خود در زندگی حرفه ای شان موفق باشند.

*- به عنوان سخن آخر اگر صحبت خاصی دارید بفرمایید.

**- از اینکه بعد از سالها کار هنری یکی از هنرمندان و پژوهشگران خراسانی بنده را مورد محبت قرارداده و سعی در معرفی موسیقی ترکمنهای دیار تربت جام دارد بسیار خوشحالم و از ایشان کمال تشکر را دارم. برای خوانندگان این گفتگو نیز آرزوی توفیق روز افزون دارم